Tien blokken van 2.000 scenario's, tien pensioenbedragen

Elk kwartaal maak ik URM-rekentabellen uit de nieuwe DNB-scenarioset: de tabellen achter het beeld "als het tegenzit, verwacht, als het meezit" dat een deelnemer te zien krijgt. Ik doe dat met alle 20.000 scenario's uit de set. De markt rekent, naar wat ik hoor, meestal met de eerste 2.000. Dat mag: 2.000 is het wettelijk toegestane minimum voor de communicatieberekening. De vraag is wat die keuze doet met het bedrag dat een deelnemer ziet.

Wat ik heb gemeten

Dezelfde rekenstraat, dezelfde fictieve flexibele regeling, vier DNB-kwartaalsets: 2025Q4 tot en met 2026Q3. Per kwartaal twee keer gerekend: met de eerste 2.000 scenario's, zoals DNB voorschrijft wanneer met minder dan de hele set wordt gerekend, en met alle 20.000. Daarbovenop vijf proeven.

1. Elke 20.000-set in tien blokken van 2.000 gehakt en elk blok als eigen set doorgerekend. Alleen blok 1, de eerste 2.000, is de voorgeschreven selectie; de andere negen zijn statistische testblokken die laten zien hoe groot de simulatieruis bij 2.000 is.
2. Vier vaste maatmensen op elke set doorgerekend: starter van 25, midloopbaan van 40, latere loopbaan van 55, bijna pensioen op 65.
3. Per kwartaal de afwijking van de eerste 2.000 tegenover de 20.000 gevolgd, om te zien of die afwijking tussen kwartalen dezelfde blijft.
4. De standaardfoutformule uit de toelichting bij de DNB-set (formule 7) op dezelfde cellen toegepast, als tweede meetlat naast de blokproef.
5. Dezelfde scenario's met de nieuwe sterftetafel AG2026, als voorbeeld van een inhoudelijke wijziging.

Wat eruit kwam

Tien testblokken, tien antwoorden. Uit de 2026Q3-set, nominaal jaarpensioen, verschil tussen het hoogste en laagste blok ten opzichte van de uitkomst met alle 20.000:

Voor een jonge deelnemer hangt het verwachte pensioen dus voor 3 tot 4 procent af van welk blok van 2.000 je neemt, en het slechtweerbedrag voor bijna 9 procent. Dezelfde economie, dezelfde regeling, een ander deel van dezelfde set. Ter vergelijking: de gemiddelde beweging van het verwachte bedrag tussen twee opeenvolgende kwartalen lag in de drie onderzochte paren tussen 0,5 en 1,7 procent.

Bij viermaal zoveel scenario's halveert de ruis, en de formule uit de DNB-toelichting zegt hetzelfde. Gemeten over 36 tabelcellen en vier kwartalen is de spreiding tussen blokken op het slechtweerbedrag 2,1 procent bij 2.000 scenario's en 0,9 procent bij 10.000. Formule 7 komt bij 2.000 op 2,0 procent en bij 20.000 op 0,6 procent. In deze proef is de simulatieruis bij 20.000 dus circa drie keer kleiner dan bij 2.000, bij alle negen onderzochte percentielen. Dat is een consistentiecontrole, geen onafhankelijke validatie: de blokken zijn delen van dezelfde set. En meer scenario's halen de ruis niet weg; ook 20.000 en 100.000 zijn eindige sets.

Tussen kwartalen blijft de afwijking van de eerste 2.000 meestal grotendeels gelijk, maar niet altijd. Van 2025Q4 naar 2026Q1 en van Q1 naar Q2 was de afwijking per cel sterk gecorreleerd (0,88 en 0,81): wat er in het niveau zit, valt in de kwartaalbeweging grotendeels tegen zichzelf weg. Van Q2 naar Q3 zakte de correlatie naar 0,26, en op het slechtweerbedrag naar nul. Toen kwam de ruis in de kwartaalbeweging terecht: gemiddeld 2 procent op het slechtweerbedrag, in de uitschieter 13 procent. Waardoor dat gebeurde, weet ik niet; als werkhypothese houd ik het op een grotere aanpassing van de set in dat kwartaal.

De combinatiefactor wordt nauwelijks rustiger. Onder de rangregel hoort de combinatiefactor bij het ene scenario dat op de rang ligt, en twee scenario's die in bedrag naast elkaar liggen kunnen heel verschillende rentepaden hebben. De spreiding tussen blokken is 8 tot 10 procent bij blokken tot 4.000 en 6 tot 8 procent bij 10.000: veel minder afname dan bij het bedrag.

Een inhoudelijke wijziging komt bij beide groottes gelijk door. Met de sterftetafel AG2026 in plaats van AG2024 gaan de bedragen bij 2.000 en bij 20.000 allebei ongeveer 1,07 procent omhoog, op vrijwel elke cel hetzelfde. Het aantal scenario's raakt de simulatieruis, niet de inhoud.

Wat ik ervan vind

Mijn punt is niet dat 2.000 fout is of dat 20.000 beter is. Mijn punt is dat het een keuze is die je bewust moet maken. DNB zegt dat zelf: de keuze voor het aantal scenario's, gegeven het wettelijk minimum, is de verantwoordelijkheid van sociale partners en pensioenuitvoerders. De Commissie Parameters adviseert om bij het gebruik van scenariosets de standaardfout te berekenen om de simulatieruis in beeld te brengen. En de AFM vraagt dat scenariobedragen correct en reproduceerbaar zijn, en dat een uitvoerder kan toelichten waarom bedragen zijn veranderd ten opzichte van de vorige weergave. Een verandering die uit de steekproef komt, is niet inhoudelijk toe te lichten.

Mijn aanbeveling voor de governance, geen eis uit wet of toezicht: leg het gekozen aantal scenario's vast met de reden erbij, bereken de standaardfout zodat je weet hoeveel ruis je accepteert, en laat de actuaris van het fonds die keuze meenemen in de vrijgave. Rekentijd, aansluiting op de markt of op de keten kunnen goede redenen zijn om bij 2.000 te blijven. Dan is het een keuze, geen gewoonte.

Eén kanttekening leg ik als open vraag bij de sector neer. Alle uitvoerders gebruiken dezelfde methode en bedragen van verschillende uitvoerders staan naast elkaar op mijnpensioenoverzicht.nl. Als bij overigens gelijke grondslagen alleen het aantal scenario's verschilt, hoeveel extra verschil is dan aanvaardbaar? Ik heb daar geen antwoord op.

Controle vooraf: de set van 2026Q4

Half oktober publiceert DNB de volgende set. Om te laten zien dat dit geen toeval van twee kwartalen is, ligt mijn verwachting nu vast, met de meetlat erbij: eerst de indeling van het kwartaal op een objectieve maat, daarna banden voor de ruis in de kwartaalbeweging, de spreiding tussen de testblokken en de standaardfout bij 20.000. Valt een uitkomst buiten zijn band, dan klopt mijn verwachting niet en staat dat zo in versie 1.0. Het is een vooraf vastgelegde werkhypothese, geen toets van hoe DNB de set maakt.

Meelezen en tegenspreken

Ik ben business analist en pensioenspecialist, geen actuaris. Daarom leg ik dit voor aan vakgenoten: actuarissen, communicatieprofessionals, uitvoerders en fondsbesturen. De vijf open vragen staan bij de notitie. Reageer hier onder dit stuk, in de PensioenNetwerk Groep of per mail. Wie heeft meegelezen wordt in versie 1.0 genoemd, uitsluitend na akkoord.